Wanneer wordt zwijgen medeplichtigheid?

Soms gebeurt er iets waarvan je onmiddellijk voelt dat het niet klopt. Dat kan iets kleins zijn: iemand die wordt buitengesloten, een kwetsende opmerking die als grap wordt verpakt, een onrechtvaardige beslissing op het werk. Maar het kan ook iets groters zijn: discriminatie, haatzaaierij, geweld, desinformatie of het langzaam afbreken van democratische waarden.

De meeste mensen herkennen dat gevoel wel. Het ongemak. De gedachte dat iets niet in orde is. Toch blijft het daar vaak bij. We halen onze schouders op en gaan over tot de orde van de dag. Dat is ook begrijpelijk. Niet iedereen heeft zin in ruzie. Niet iedereen wil zijn nek uitsteken. En bovendien: wat kan één mens nu werkelijk veranderen?

Toch blijft de vraag knagen: wat is mijn verantwoordelijkheid als ik zie dat iets onwenselijks gebeurt?

Ik denk niet dat iemand verplicht is zichzelf op te offeren. Heldendom klinkt mooi, maar de werkelijkheid is vaak weerbarstig. Een mens heeft ook verantwoordelijkheid voor zijn eigen veiligheid, gezin en toekomst. Van niemand kan worden verlangd dat hij zich roekeloos in gevaar brengt.

Maar tussen heldendom en stilzwijgend toekijken ligt een groot gebied. Er zijn talloze manieren om je stem te laten horen zonder jezelf te vernietigen. Een gesprek aangaan. Een slachtoffer steunen. Een afwijkende mening uitspreken. Een artikel schrijven. Een stem uitbrengen. Een boek publiceren. Soms zijn het kleine daden, maar juist kleine daden kunnen laten zien dat niet iedereen akkoord gaat met wat er gebeurt.

De geschiedenis leert dat grote misstanden zelden ontstaan omdat de meerderheid uit slechte mensen bestaat. Veel vaker ontstaan ze omdat te weinig mensen zich uitspreken. Omdat velen denken dat iemand anders het wel zal doen. Omdat zwijgen op de korte termijn veiliger en gemakkelijker voelt.

Dat gold voor de grote dictaturen van de twintigste eeuw, maar het geldt net zo goed voor de democratieën van vandaag. Vrijheid, verdraagzaamheid en democratische waarden zijn geen natuurwetten. Ze blijven alleen bestaan zolang voldoende mensen bereid zijn ze te verdedigen.

Daarmee komt een ongemakkelijke vraag naar voren. Wanneer wordt zwijgen medeplichtigheid?

Ik weet niet of daar een eenvoudig antwoord op bestaat. Niet iedereen die zwijgt is schuldig. Mensen kunnen bang zijn, afhankelijk zijn van anderen of simpelweg niet weten wat ze moeten doen. Toch voelt het alsof er een grens bestaat. Een moment waarop je zó duidelijk ziet dat iets verkeerd gaat, dat wegkijken zelf ook een keuze wordt.

Misschien ligt onze verantwoordelijkheid niet in het veranderen van de wereld, maar in het weigeren te doen alsof alles normaal is. Misschien begint maatschappelijke verandering niet bij helden, maar bij gewone mensen die besluiten hun geweten serieus te nemen.

Dat is in ieder geval een gedachte die mij bezigdhoudt. Misschien is het ook één van de redenen waarom ik blijf schrijven. Niet omdat één blog of één boek de wereld zal veranderen, maar omdat zwijgen voor mij geen bevredigend alternatief is.

Misschien veranderen mijn boeken en verhalen de wereld niet. Dansen op de Rand, Machteloos en Erik en Bram zijn zijn geen pamfletten en al helemaal geen oplossingen. Maar ze zijn wel mijn manier om vragen te blijven stellen. Over vrijheid, angst, uitsluiting, liefde, macht en medeplichtigheid.

Zolang we daarover blijven praten, is er nog ruimte voor tegenspraak. En misschien is dat al meer dan niets.