Spinoza, Machteloos en de prijs van vrijheid

Hoe tolerant was het Amsterdam van Spinoza werkelijk?

Die vraag bleef bij mij hangen na het zien van Spinoza – de Mokum musical van NITE, in samenwerking met Club Guy & Roni, HIIIT en Het Muziek, in het Amsterdamse Bostheater. De regie was in handen van Guy Weizman en de wervelende choreografie van Roni Haver.

De voorstelling vertelt het verhaal van de Amsterdamse filosoof Bento Spinoza en zijn twee zussen, Rebecca en Miriam. De musical speelt zich af in het zeventiende-eeuwse Amsterdam, dat destijds bekendstond als een tolerante vrijhaven. Het verhaal volgt een gezin binnen een Portugees-Joodse vluchtelingengemeenschap. Na de dood van hun moeder proberen de drie kinderen ieder op hun eigen manier hun plaats in de wereld te vinden, terwijl hun dromen en overtuigingen steeds vaker met elkaar botsen.

De zoon Bento Spinoza, sterk vertolkt door Olaf Ait Tami, ontwikkelt zich tot een radicale vrijdenker. Hij durft God, geloof en eeuwenoude tradities openlijk ter discussie te stellen. Daarmee maakt hij zichzelf levensgevaarlijk voor de gemeenschap waaruit hij voortkomt. Uiteindelijk wordt hij via de banvloek, de cherem, verstoten en gedwongen zijn leven buiten die gemeenschap voort te zetten. Samen met zijn vriend Simon, gespeeld door Joes Brauers, vertrekt hij in ballingschap. De voorstelling suggereert daarbij subtiel een homoseksuele relatie tussen beide mannen.

Zijn zussen kiezen een heel andere weg. Rebecca, indrukwekkend gespeeld door Sarah Janneh, zoekt juist veiligheid en geborgenheid binnen de traditie. Zij wil erbij horen en trouwt met een toekomstige rabbijn. Miriam, gespeeld door Nimuë Walraven, verlangt naar persoonlijke vrijheid maar botst voortdurend op de beperkingen die haar als vrouw worden opgelegd.

Het geheel wordt op meeslepende wijze aan elkaar gepraat door Madame X, een als nachtvlinder uitgedoste hoerenmadam, magnifiek gespeeld door Malou Gorter.

Historisch gezien neemt de voorstelling flinke vrijheden. Maar juist daardoor wint zij aan zeggingskracht. Dit is geen geschiedenisles over Spinoza, maar een verhaal over vrijheid, conformisme, uitsluiting en de prijs die mensen betalen wanneer zij weigeren zich aan te passen.

Op de achtergrond zien we de gruwelijke lynchpartij op de gebroeders De Witt door een opgehitste menigte. Aanhangers van stadhouder Willem III laten zich meeslepen door angst, woede en de verleiding van sterke leiders. Madame X houdt Spinoza daarbij een confronterende spiegel voor: mensen zijn vaak verrassend bereid hun vrijheid op te geven wanneer iemand hen veiligheid, zekerheid of eenvoudige antwoorden belooft.

Juist op dat punt raakte de voorstelling mij persoonlijk.

Tijdens het kijken moest ik voortdurend denken aan mijn eigen roman Machteloos. Ook daarin staat niet de vraag centraal wie gelijk heeft, maar wat er gebeurt wanneer angst belangrijker wordt dan vrijheid. Wanneer een samenleving steeds meer waarde hecht aan veiligheid, orde en controle, ontstaat het gevaar dat afwijkende stemmen langzaam worden buitengesloten.

Zowel in de wereld van Spinoza als in Machteloos zie je hetzelfde mechanisme. Vrijheid lijkt een vanzelfsprekend bezit, totdat de muren zich sluiten en zij plotseling verdwenen blijkt te zijn. De personages moeten kiezen tussen loyaliteit aan de groep en trouw blijven aan zichzelf. Spinoza kiest uiteindelijk voor het vrije denken en betaalt daarvoor de hoogste prijs: uitsluiting.

Meer dan drie eeuwen later voelt die keuze nog altijd verrassend actueel.

Samen met vijftienhonderd andere bezoekers heb ik van begin tot eind genoten van deze ruim twee uur durende voorstelling. Ik laat graag in het midden of dit nu een musical was of eerder een vorm van gelaagd muziektheater. Het was in ieder geval een indrukwekkend totaalspektakel voor een breed publiek.

Mijn enige echte bezwaar was dat alle gezongen teksten in het Engels waren. Dat voelde soms onnodig, zeker omdat het verhaal zo nadrukkelijk geworteld is in Amsterdam.

Toch deed dat weinig af aan mijn waardering. Er stonden veel uitstekende spelers op het podium, maar voor mij waren Malou Gorter en Sarah Janneh zonder twijfel de absolute uitblinkers.

Misschien is dat uiteindelijk ook de kracht van deze voorstelling. Niet dat zij ons vertelt wat we moeten denken, maar dat zij ons confronteert met vragen die nog altijd actueel zijn.

Hoeveel vrijheid zijn we bereid op te geven om erbij te horen?

En wat gebeurt er wanneer we stoppen met kritisch denken?

📸 Fotocredit: Martijn Halie