Kan in Nederland een dictator aan de macht komen?

Nadat ik Dansen op de Rand had geschreven, een novelle die zich afspeelt in een dystopisch Nederland van 2035, bleef ik met een vraag zitten: zou dit werkelijk kunnen gebeuren?
Kan in Nederland een dictator aan de macht komen?

Het korte antwoord is ja. Niet doordat we op een ochtend massaal besluiten de democratie af te schaffen. Een toekomstige dictator zal zich ook niet als zodanig verkiesbaar stellen. Hij zal zeggen dat hij de democratie juist wil redden en dat  hij namens het volk wil gaan optreden tegen een corrupte elite, een falende overheid en instituties die niet langer naar gewone mensen luisteren. Kortom hij wordt niet als dictator gekozen. Hij wordt het later, wanneer hij eenmaal aan de macht is en zijn bevoegdheden stap voor stap weet uit te breiden.
Voor een toekomstige dictator zijn er genoeg problemen om een overtuigend crisisverhaal van te maken: woningnood, een vastlopende asielopvang, klimaatverandering, stikstof, bestaansonzekerheid en een overheid die het vertrouwen van veel burgers heeft verloren. Hij hoeft die problemen niet te verzinnen. Het is voldoende ze bij elkaar te vegen en er steeds dezelfde boodschap aan te verbinden: Nederland verkeert in een permanente crisis, de gevestigde politiek heeft gefaald en alleen een sterke leider kan het land nog redden.
Vervolgens moeten er schuldigen worden gevonden. Bestuurders, rechters, journalisten, wetenschappers, migranten of minderheden. Wie op sociale media rondkijkt, ziet hoe gemakkelijk afzonderlijke problemen al worden samengevoegd tot één groot complot. Zo wordt “omvolking” gepresenteerd als een werkelijk plan, terwijl de AIVD het een feitelijk onjuiste, rechts-extremistische complottheorie noemt.

De geschiedenis leert dat propaganda geen magische kracht bezit waarmee een bevolking zomaar kan worden gehypnotiseerd. Gevaarlijk wordt ze wanneer er al angst en onvrede bestaan, de politiek vastloopt en bestuurders blijven denken dat het allemaal wel meevalt.
De middelen waarover een hedendaagse populist beschikt, zijn inmiddels veel verfijnder. Hij hoeft niet langer meer kranten, radiozenders en televisiestations te bezitten. Via TikTok, YouTube, Facebook en X kan hij miljoenen mensen rechtstreeks bereiken.
Daarbij ziet niet iedereen dezelfde boodschap. De ene kiezer krijgt vooral berichten over migratie te zien, de andere over koopkracht, criminaliteit, klimaat of gender. Wat iemand te zien krijgt, kan worden afgestemd op zijn belangstelling, overtuigingen en angsten. De boodschappen hoeven onderling niet eens helemaal te kloppen. Zolang iedere afzonderlijke boodschap maar de juiste snaar raakt.
Algoritmen bepalen mede welke berichten een groot bereik krijgen. Woede, angst en verontwaardiging houden onze aandacht vaak langer vast dan een genuanceerd verhaal. Dat maakt polariserende berichten aantrekkelijk voor zowel de platforms als politici die ervan profiteren. Algoritmen besturen onze gedachten niet en kunnen niet zomaar een verkiezingsuitslag bepalen. Ze kunnen bestaande angsten en tegenstellingen wel voortdurend bevestigen en versterken.
AI maakt dat sneller en goedkoper. In korte tijd kunnen duizenden teksten, afbeeldingen en filmpjes worden geproduceerd. Nepaccounts kunnen discussies beïnvloeden en de indruk wekken dat een standpunt veel breder wordt gedragen dan werkelijk het geval is. Met deepfakes kunnen tegenstanders zelfs woorden in de mond worden gelegd.

Misschien is het grootste gevaar niet dat we iedere vervalsing geloven. Doordat goede vervalsingen bestaan, kunnen ook echte beelden als nep worden afgedaan. Een autoritaire leider hoeft niet iedereen dezelfde leugen te laten geloven. Het kan al voldoende zijn wanneer mensen uiteindelijk niets meer geloven.
Wie zijn macht wil vergroten, heeft daarnaast baat bij een herkenbare vijand. Een groep die bedreigend genoeg kan worden voorgesteld om angst op te roepen, maar te klein of te verdeeld is om zich goed te verdedigen. Op dit moment worden vooral asielzoekers en migranten als oorzaak van allerlei problemen aangewezen. Maar ook lhbtiqa+ personen, en in het bijzonder transgender en non-binaire mensen, worden steeds vaker neergezet als symbool van alles wat er mis zou zijn met de samenleving. Daarvoor hoeft niet meteen openlijk tot haat te worden opgeroepen. Het begint subtieler. Met de suggestie dat een kleine groep buitensporig veel aandacht opeist, kinderen beïnvloedt of traditionele waarden bedreigt. Als dat verhaal vaak genoeg wordt herhaald, veranderen mensen langzaam in een maatschappelijk probleem waarvoor de politiek een oplossing moet bedenken.

Juist daarover maak ik me zorgen. Binnen de lhbtiqa+ gemeenschap gaat veel aandacht uit naar de rechten en erkenning die nog ontbreken. Dat is begrijpelijk en vaak ook noodzakelijk. Maar intussen lijken we soms te vergeten dat verworven rechten weer kunnen worden afgenomen. Terwijl wij discussiëren over de volgende stap vooruit, organiseren anderen zich om stappen terug te zetten.
Misschien vertrouwen we te veel op de bescherming van wetten, rechters, Europa en het idee dat Nederland nu eenmaal een tolerant land is. Die bescherming bestaat, maar is niet absoluut. Rechters en journalisten kunnen verdacht worden gemaakt, de publieke omroep kan worden “hervormd” en toezichthouders kunnen worden vervangen. Iedere stap lijkt op zichzelf misschien tijdelijk of redelijk. Pas achteraf wordt zichtbaar dat al die kleine stappen dezelfde kant op gingen.
Ook coalities bieden geen garantie. Verschillende partijen kunnen samen besluiten nemen die de rechtsstaat verzwakken. Europese procedures zijn traag, zoals de ontwikkelingen in Hongarije laten zien. Geen enkele democratie en geen enkel mensenrecht blijft uitsluitend bestaan omdat het ooit in een wet is vastgelegd.
Weerbaarheid vraagt daarom meer dan opkomen voor nieuwe rechten. Het betekent ook desinformatie weerspreken, bedreigingen serieus nemen, bondgenoten zoeken buiten de eigen kring en zichtbaar zijn wanneer de rechten van andere minderheden worden aangetast. Wie pas protesteert wanneer hij zelf aan de beurt is, is waarschijnlijk te laat.

Een dystopisch Nederland in 2035 zoals in dansen op de Rand is geen voorspelling. waarschijnlijk staat Nederland staat niet vlak voor een dictatuur en kan AI  niet zelfstandig een dictator creëren. Maar ervan uitgaan dat het hier nooit kan gebeuren, is naïef.
Een toekomstige Nederlandse dictator begint niet met tanks op straat. Hij belooft de democratie te herstellen, de chaos te beëindigen en het land terug te geven aan het volk. Hij gebruikt bestaande problemen, wijst vijanden aan en presenteert iedere uitbreiding van zijn macht als een noodzakelijke uitzondering.

In Machteloos beschrijf ik hoe een politicus op die manier aan de macht komt. Eerst langs democratische weg, daarna door steeds meer macht naar zich toe te trekken. Hij gebruikt moderne communicatiemiddelen, speelt in op maatschappelijke onzekerheid en richt de groeiende woede op een kwetsbare minderheid. Dat scenario is niet onvermijdelijk. Maar we kunnen het alleen voorkomen als we de mogelijkheid onder ogen durven zien. Immers  verworven rechten verdedigen zichzelf niet.