Een zwarte bladzijde in de Nederlandse geschiedenis

Gisteravond heb ik erg genoten, maar werd ik ook geraakt door De Dolle Koster van de Domtoren, een voorstelling van Theatergroep Aluin en Compagnie Red Yellow & Blue. Het stuk wordt opgevoerd in de Michaëlskapel in de Utrechtse Domtoren, precies op de plaats waar bijna drie eeuwen geleden de gruwelijke homovervolging begon. De tekst is geschreven door Erik Snel en Daan van Bendegem, met Victorine Plante als eindregisseur.

De voorstelling begint met een persconferentie waarin de makers en vertegenwoordigers van de gemeente uitleggen waarom deze musical wordt opgevoerd. In werkelijkheid is het helemaal geen musical, maar de spelers blijven gedurende de hele voorstelling hardnekkig doen alsof dat wel zo is. Dat levert veel komische momenten op.

Ik zag vier acteurs die proberen een historische voorstelling te maken over de Utrechtse homovervolging. Daarbij lopen de scènes uit het stuk en hun onderlinge discussies achter de schermen voortdurend door elkaar. Wie mag dit verhaal eigenlijk vertellen? Hoe serieus moet het worden gebracht? Mag je om zo’n afschuwelijke geschiedenis lachen? En wanneer wordt aandacht voor queer geschiedenis vooral een manier om er zelf aan te verdienen?

Vooral de afwisseling tussen de historische scènes en de discussies offstage vond ik scherp en geestig. De voorstelling drijft de spot met theatermakers, gemeentelijke bestuurders, commerciële belangen en de soms krampachtige manier waarop tegenwoordig met representatie wordt omgegaan. Tegelijkertijd verliest het stuk de ernst van het onderwerp nergens uit het oog.

Het verhaal: in 1729 betrapte de koster van de Domtoren in de Michaëlskapel twee mannen die seks met elkaar hadden. Hij gaf hen aan en ontketende daarmee een vervolging die zich vanuit Utrecht over de rest van Nederland verspreidde. Honderden mannen werden opgepakt, gemarteld en berecht. Velen van hen werden ter dood gebracht.

Als homo kan ik bijna niet bevatten wat hun destijds is aangedaan. Deze mannen hadden niets gestolen, niemand vermoord en niemand kwaad gedaan. Ze hadden elkaar in het verborgene opgezocht, gezoend of seks gehad. Als ze niet waren verraden — soms door medeverdachten die tijdens gruwelijke martelingen namen noemden — had niemand ooit van hun ontmoetingen geweten.

Toch werden ze behandeld als een gevaar voor de samenleving. Ze moesten verdwijnen omdat hun verlangens niet pasten binnen de godsdienstige en maatschappelijke normen van hun tijd.

Juist daarin wordt de voorstelling pijnlijk actueel. Vanaf het toneel klinken beschuldigingen over homo’s die gevaarlijk zouden zijn voor kinderen en slogans over wie het „ware Nederland” vertegenwoordigt. Het zijn woorden uit een ver verleden die tegenwoordig opnieuw, in iets andere vorm, worden gebruikt tegen homoseksuele, transgender en andere queer mensen.

De geschiedenis herhaalt zich nooit op precies dezelfde manier, maar de mechanismen veranderen nauwelijks. Eerst wordt een minderheid afgeschilderd als vreemd en afwijkend. Vervolgens vormt zij zogenaamd een bedreiging voor kinderen, het gezin, de godsdienst of de nationale identiteit. Als genoeg mensen dat verhaal gaan geloven, kunnen verworven rechten verrassend snel weer verdwijnen.

Hoewel De Dolle Koster van de Domtoren officieel geen onderdeel uitmaakt van WorldPride, vormde de voorstelling voor mij wel een passende afsluiting van twee bijzondere weken. Tijdens WorldPride vierden we onze vrijheid en zichtbaarheid, maar deze voorstelling herinnerde mij eraan dat geen enkel recht vanzelfsprekend of voor eeuwig gegarandeerd is.

Het stuk drukte mij met de neus op de feiten: ook homorechten kunnen opnieuw worden afgenomen. Wanneer we niet waakzaam blijven, kan de geschiedenis zich in een moderne gedaante herhalen. Dan komt de toekomstige wereld van mijn vervolgverhaal Erik en Bram: Wat niet mag zijn ineens een stuk dichterbij.

De voorstelling wordt met veel energie en enthousiasme gespeeld. Het acteerwerk vond ik niet op ieder moment even sterk, maar de bijzondere vorm, de zwarte humor, de historische locatie en de inventieve regie maken dat ruimschoots goed.

De Dolle Koster van de Domtoren laat je lachen, maar zorgt er ook voor dat die lach soms in je keel blijft steken. Het is een geestige én verontrustende voorstelling over een geschiedenis die we niet mogen vergeten. Absoluut de moeite waard om te gaan zien.

Foto: Sjoerd Derine via theatergroep Aluin